خطای شناختی تفکر دوقطبی: درک همه‌چیز در قالب سیاه و سفید

فرض کنید فردی به نام علی که سال‌هاست در یک شرکت بزرگ مشغول به کار است، اخیراً در جلسه‌ای که با مدیر خود داشته، نتواسته است پیشنهاد جدیدی که داده بود را به‌طور کامل تایید کند. علی به‌جای آنکه به جنبه‌های مثبت جلسه مانند بازخوردهایی که دریافت کرده و همچنین تلاشی که در ارائه‌ی ایده‌ها داشته است، توجه کند، تنها به این نتیجه می‌رسد که «اگر مدیرم کاملاً از پیشنهاد من راضی نباشد، پس من هیچ ارزشی ندارم و هیچ‌وقت در این شغل موفق نخواهم شد.»

مطالب بیشتر:

• روانشناس در کرج / ارائه خدمات تخصصی مشاوره و درمان مشکلات روانشناختی
• آرون بک و انقلاب درمان شناختی رفتاری / از ذهن یک نوآور تا تحولی جهانی
• خطای شناختی فاجعه‌سازی: بزرگ‌نمایی مشکلات و پیش‌بینی بدترین سناریوها

در این حالت، علی به خطای شناختی تفکر دوقطبی دچار شده است؛ او تمام موقعیت‌های شغلی خود را در دو قطب می‌بیند: یا او در کار خود موفق است و همه‌چیز عالی پیش می‌رود، یا اینکه هیچ‌وقت نمی‌تواند به هدف‌هایش برسد و شغلی مناسب ندارد. این نوع تفکر باعث می‌شود که علی به‌جای بررسی منطقی و متعادل موقعیت، احساس ناامیدی و بی‌ارزشی کند و انگیزه‌اش برای تلاش‌های بعدی کاهش یابد.

در واقع، این خطای شناختی تفکر دوقطبی، او را از دیدن پیچیدگی‌ها و تنوع احتمالات در مسیر شغلی‌اش باز می‌دارد و مانع از آن می‌شود که در آینده به‌طور مؤثرتر و با دیدگاه مثبت‌تر عمل کند.

نظریه‌های مختلف درباره خطای شناختی تفکر دوقطبی: تحلیل و بررسی علمی

۱. نظریه‌ی شناختی بک (Beck’s Cognitive Theory)

آرون بک، بنیان‌گذار شناخت‌درمانی، خطای شناختی تفکر دوقطبی را یکی از تحریف‌های شناختی دانسته و آن را در چارچوب مدل شناختی افسردگی و اضطراب بررسی کرده است. بر اساس این نظریه:

• افراد با سبک شناختی منفی (Negative Schema) جهان را از دریچه‌ی افکار افراطی و تحریف‌شده می‌بینند.
• تفکر دوقطبی باعث می‌شود که فرد در موقعیت‌های مختلف، تنها دو گزینه‌ی مطلق را در نظر بگیرد: موفقیت یا شکست، خوب یا بد، دوست یا دشمن.
• این نوع تفکر به افسردگی و اضطراب دامن می‌زند، زیرا فرد به‌جای دیدن طیف وسیعی از احتمالات، تنها دو گزینه را پیش روی خود می‌بیند و در صورت عدم تحقق گزینه‌ی مثبت، به سمت ناامیدی و اضطراب سوق پیدا می‌کند.

مثال از نظریه بک:
دانشجویی که در یک امتحان نمره‌ی ۱۷ گرفته است، به‌جای دیدن نمره‌ی نسبتاً خوب خود، فکر می‌کند: «اگر ۲۰ نگیرم، پس شکست خورده‌ام.» این نوع تفکر باعث ایجاد استرس شدید و کاهش عزت‌نفس می‌شود.

۲. نظریه طرح‌واره‌های یانگ (Young’s Schema Theory)

جفری یانگ در نظریه‌ی طرحواره‌درمانی، خطای شناختی تفکر دوقطبی را مرتبط با برخی طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه (Early Maladaptive Schemas) می‌داند. دو طرح‌واره‌ای که ارتباط نزدیکی با این خطای شناختی دارند عبارتند از:

• طرحواره‌ی شکست (Failure Schema): فرد باور دارد که اگر در یک کار به‌طور کامل موفق نشود، پس کاملاً شکست‌خورده است.
• طرحواره‌ی معیارهای سخت‌گیرانه (Unrelenting Standards Schema): فرد استانداردهای بسیار سختی دارد و همه‌چیز را در قالب موفقیت کامل یا شکست کامل می‌بیند.

مثال از نظریه یانگ:
فردی که دارای طرح‌واره‌ی شکست است، اگر در یک مصاحبه‌ی شغلی پذیرفته نشود، به‌جای تحلیل منطقی دلایل عدم پذیرش، به این نتیجه می‌رسد که «من هیچ‌وقت در کارها موفق نخواهم شد.»

۳. نظریه‌ی دلبستگی و تنظیم هیجانی (Attachment Theory & Emotion Regulation)

برخی از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که سبک دلبستگی ناایمن در دوران کودکی می‌تواند به رشد خطای شناختی تفکر دوقطبی منجر شود. این نظریه بیان می‌کند که:

• افرادی که در کودکی با والدین بی‌ثبات، سخت‌گیر یا غیرقابل‌پیش‌بینی روبه‌رو بوده‌اند، ممکن است دنیا را به‌صورت مطلق ببینند، زیرا درک آنها از روابط بین فردی به‌صورت همه یا هیچ شکل گرفته است.
• این افراد در روابط بزرگسالی نیز ممکن است دچار تفکر دوقطبی شوند و افراد را یا کاملاً خوب یا کاملاً بد ببینند.

مثال از نظریه دلبستگی:
فردی که در کودکی والدینی بی‌ثبات داشته، ممکن است در روابط عاطفی خود نیز دچار تفکر دوقطبی شود؛ مثلاً اگر شریک عاطفی‌اش یک اشتباه کند، فوراً نتیجه بگیرد که «او اصلاً به من اهمیت نمی‌دهد» و رابطه را قطع کند.

۴. نظریه‌ی پردازش اطلاعات و انعطاف‌پذیری شناختی (Cognitive Flexibility Theory)

بر اساس این نظریه، خطای شناختی تفکر دوقطبی ناشی از کاهش انعطاف‌پذیری شناختی است، به این معنا که:

• افراد دارای این خطای شناختی نمی‌توانند بین طیف وسیعی از احتمالات حرکت کنند و تمایل دارند در یکی از دو قطب باقی بمانند.
• افراد با انعطاف‌پذیری شناختی پایین، در مواجهه با عدم قطعیت، به سمت ساده‌سازی افراطی و دسته‌بندی مطلق امور کشیده می‌شوند.

مثال از نظریه پردازش اطلاعات:
مدیری که انعطاف‌پذیری شناختی کمی دارد، ممکن است در برابر عملکرد کارمندان دو دیدگاه داشته باشد: «یا بهترین کارمند شرکت هستند یا باید اخراج شوند.» این نوع نگرش می‌تواند مشکلات سازمانی زیادی ایجاد کند.

۵. نظریه‌ی دو سیستمی تفکر (Dual-Process Theory of Thinking)

این نظریه که توسط دنیل کانمن (Daniel Kahneman) ارائه شده، نشان می‌دهد که انسان دو نوع سیستم پردازش شناختی دارد:

• سیستم ۱ (تفکر سریع و شهودی): این سیستم مسئول واکنش‌های خودکار، هیجانی و سریع است که اغلب دچار تحریف شناختی می‌شود.
• سیستم ۲ (تفکر آهسته و منطقی): این سیستم مسئول تحلیل عمیق‌تر، استدلال و کاهش تحریفات شناختی است.

ارتباط با تفکر دوقطبی:
افرادی که بیشتر به سیستم ۱ متکی هستند، احتمال بیشتری دارد که به تفکر دوقطبی دچار شوند، زیرا تصمیمات آن‌ها سریع و احساسی است و انعطاف شناختی کمتری دارند.

مثال از نظریه دو سیستمی:
فردی که در یک بحث کوچک با دوستش دچار اختلاف نظر شده، بدون فکر کردن با خود می‌گوید: «او دیگر هیچ‌وقت دوست من نخواهد بود!» این واکنش سریع و هیجانی ناشی از سیستم ۱ است. اما اگر فرد زمان بگذارد و بیشتر فکر کند، ممکن است به این نتیجه برسد که «ما در این مورد خاص اختلاف داریم، اما هنوز دوستی ما ارزشمند است.» که این نشان‌دهنده‌ی سیستم ۲ است.

جمع‌بندی نظریه‌ها

خطای شناختی تفکر دوقطبی از زوایای مختلفی در نظریه‌های شناختی بررسی شده است. نظریه‌های شناختی بک، طرح‌واره‌درمانی یانگ، دلبستگی، پردازش اطلاعات، و مدل دو سیستمی کانمن هرکدام دلایل و مکانیسم‌های متفاوتی را برای این تحریف شناختی ارائه داده‌اند. با درک این نظریه‌ها، می‌توان به راهکارهای درمانی مؤثرتر برای کاهش این خطای شناختی دست یافت و به سمت یک نگرش متعادل‌تر از جهان حرکت کرد.

درمان خطای شناختی تفکر دوقطبی با استفاده از رویکرد CBT (شناخت‌درمانی شناختی)

درمان خطای شناختی تفکر دوقطبی به‌عنوان یکی از خطاهای شناختی در CBT (شناخت‌درمانی شناختی) نیازمند یک رویکرد مرحله‌ای و سیستماتیک است. این مراحل شامل شناسایی، بازنگری، و اصلاح الگوهای تفکری نادرست می‌شود تا فرد بتواند به یک نگرش متعادل‌تر و واقع‌بینانه‌تر دست یابد. مراحل درمان به‌طور دقیق به شرح زیر است:

1. شناسایی تفکر دوقطبی

• هدف: آگاهی از خطای شناختی تفکر دوقطبی و شناسایی این خطای شناختی.
• در ابتدا، درمانگر با بیمار کار می‌کند تا الگوهای تفکری دوقطبی را شناسایی کند. این شامل لحظاتی است که فرد فقط دو گزینه‌ی افراطی را در ذهن خود در نظر می‌گیرد.
• به عنوان مثال، اگر فرد در موقعیتی احساس ناامیدی کند، درمانگر از او می‌خواهد که این افکار را یادداشت کند تا بتواند این الگوهای تفکری را ردیابی کند.

2. تحلیل و بررسی شواهد

• هدف: ارزیابی منطقی و واقعی بودن افکار دوقطبی.
• در این مرحله، درمانگر از بیمار می‌خواهد که برای هر فکر دوقطبی که در ذهن دارد، شواهد حمایت‌کننده و مخالف آن را جستجو کند.
• به عنوان مثال، اگر فرد فکر می‌کند “اگر این پروژه را به‌طور کامل تمام نکنم، یعنی هیچ‌چیز درست نیست”، درمانگر از او می‌خواهد که بررسی کند آیا شواهدی وجود دارد که این تفکر را رد کند و آیا واقعاً تمام کردن پروژه به‌طور کامل تنها معیار موفقیت است؟

3. بازنگری و اصلاح افکار دوقطبی

• هدف: جایگزینی افکار دوقطبی با تفکر انعطاف‌پذیرتر و واقع‌بینانه‌تر.
• درمانگر با بیمار کار می‌کند تا افکار دوقطبی را به افکار انعطاف‌پذیرتر تبدیل کند که از دیدگاه‌های مختلف به وضعیت‌ها نگاه می‌کند.
• به‌عنوان مثال، فردی که فکر می‌کند “اگر نمره ۲۰ نگیرم، شکست خورده‌ام” ممکن است به این نتیجه برسد که “نمره ۲۰ خوب است، اما نمره ۱۷ هم نشان می‌دهد که من هنوز در حال پیشرفت هستم”.

4. آموزش تفکر متعادل

• هدف: تقویت تفکر متعادل به‌جای تفکر دوقطبی.
• درمانگر به بیمار کمک می‌کند تا در موقعیت‌های مختلف به جای دیدن همه‌چیز در دو قطب مثبت یا منفی، موقعیت‌ها را به‌طور متعادل‌تر ارزیابی کند.
• برای مثال، در مواجهه با شکست، به بیمار آموزش داده می‌شود که به‌جای تمرکز بر جنبه‌های منفی، جنبه‌های مثبت را نیز در نظر بگیرد و به بررسی فرصت‌های یادگیری بپردازد.

5. تمرینات روزانه و خانه‌کار

• هدف: تقویت مهارت‌های اصلاح تفکر و به‌کارگیری آن‌ها در زندگی روزمره.
• بیمار باید تمرینات خاصی را در زندگی روزمره خود انجام دهد که به کاهش خطای شناختی تفکر دوقطبی کمک کند. این تمرینات ممکن است شامل نوشتن روزانه افکار و ارزیابی آن‌ها، یا تمرین‌هایی برای شبیه‌سازی موقعیت‌های واقعی و ارزیابی منطقی آن‌ها باشد.
• این تمرینات به بیمار کمک می‌کند تا تفکر انعطاف‌پذیرتر را در شرایط واقعی زندگی تقویت کند.

6. پیگیری و تقویت تغییرات در بلندمدت

• هدف: تضمین استمرار تغییرات و جلوگیری از برگشت به تفکر دوقطبی.
• درمانگر در جلسات پیگیری کمک می‌کند که بیمار از پیشرفت خود آگاه شود و برای حفظ تغییرات جدید در تفکر، استراتژی‌های مؤثری را اتخاذ کند.
• این ممکن است شامل مدیریت استرس، شناسایی موانع جدید یا تعامل با شرایط پیچیده‌تر باشد که در آن خطای شناختی تفکر دوقطبی ممکن است دوباره ظاهر شود.

در نهایت، این رویکرد مرحله‌ای به فرد کمک می‌کند که به تدریج خطای شناختی تفکر دوقطبی را شناسایی کرده و آن را با دیدگاه‌های متعادل‌تری جایگزین کند، که به کاهش اضطراب، افسردگی و بهبود کیفیت زندگی می‌انجامد.

کنترل ذهن و واکنش‌های شناختی به خطای شناختی تفکر دوقطبی: راهی به سوی نگرش متعادل‌تر در زندگی

یکی از سخنان معروف از آلبرت الیس، بنیان‌گذار روان‌درمانی شناختی رفتاری (REBT)، در این باره چنین است:

“ما نمی‌توانیم از اتفاقات خارجی یا شرایط زندگی خود کاملاً فرار کنیم، اما می‌توانیم یاد بگیریم که چگونه واکنش‌های خود را کنترل کنیم. وقتی ذهن خود را از تفکرات افراطی و غیرواقعی آزاد می‌کنیم، می‌توانیم به یک دیدگاه واقع‌بینانه‌تر و متعادل‌تر در زندگی دست یابیم.”

این سخن به خوبی نشان‌دهنده اهمیت تغییر و اصلاح الگوهای تفکری نادرست (مثل خطای شناختی تفکر دوقطبی) در روان‌شناسی شناختی است، که به افراد کمک می‌کند تا با رویکردی متعادل‌تر به زندگی خود نگاه کنند.

انتهای مطلب