در دنیای پیچیده روان انسان، بسیاری از مشکلات رفتاری و هیجانی ریشه در الگوهای ناهوشیار و تکرارشوندهای دارند که از دوران کودکی در ذهن ما شکل گرفتهاند. طرحواره درمانی جفری یانگ دقیقاً بر همین نقطه تمرکز میکند؛ یعنی کشف و اصلاح ریشههای عمیق باورها و احساسات ناسازگار که زندگی امروز ما را هدایت میکنند.
جفری یانگ (Jeffrey E. Young) روانشناس بالینی و پژوهشگر آمریکایی است که در دههی ۱۹۸۰ میلادی، در دانشگاه پنسیلوانیا و در کنار آرون بک (پایهگذار درمان شناختی) فعالیت میکرد. او در جریان درمان بیماران مبتلا به اختلالات شخصیت و مشکلات هیجانی مزمن متوجه شد که رویکردهای شناختی سنتی – با وجود کارآمدی در تغییر افکار منفی – نمیتوانند به اندازهی کافی به ریشههای عاطفی عمیق و تجارب دوران کودکی بپردازند. این مشاهده نقطهی آغاز تحول بزرگی بود: یانگ تصمیم گرفت نظریهای فراتر از اصلاح صرفِ افکار بسازد، نظریهای که بتواند «ریشههای درونی رنج انسان» را هدف قرار دهد.
به این ترتیب، او با ترکیب عناصر شناختدرمانی، روانتحلیلگری، نظریه دلبستگی و درمانهای هیجانمحور، رویکردی تازه را بنیان گذاشت که آن را Schema Therapy یا «طرحوارهدرمانی» نامید. هدف او این بود که درمانگران بتوانند نهتنها ذهن منطقی مراجع را، بلکه کودک آسیبدیده درون او را نیز مورد خطاب قرار دهند و از طریق تجربهی هیجانیِ اصلاحکننده، مسیر تازهای برای رشد و بهبود فراهم سازند.
موسسه روانشناسی طرح زندگی | امروزه، طرحواره درمانی جفری یانگ به عنوان یکی از جامعترین و اثربخشترین رویکردهای درمانی در سراسر جهان شناخته میشود و بهویژه در درمان اختلالات شخصیت، مشکلات روابط عاطفی و الگوهای تکرارشونده زندگی کاربرد گسترده دارد.
Contents
طرحواره درمانی جفری یانگ چیست؟
طرحواره درمانی جفری یانگ روشی است که هدف آن شناسایی و تغییر طرحوارههای ناسازگار اولیه است؛ الگوهای فکری، هیجانی و رفتاری که در دوران کودکی بهواسطه نیازهای برآوردهنشده شکل گرفتهاند. این طرحوارهها همانند فیلترهایی ناهوشیار عمل میکنند و بر برداشت ما از خود، دیگران و جهان تأثیر میگذارند. به عنوان مثال، فردی که در کودکی احساس طردشدگی را تجربه کرده است، ممکن است در بزرگسالی دچار طرحواره «رهاشدگی» شود و همواره از دست دادن عزیزان خود بترسد.
یانگ معتقد است درمان صرفاً با تغییر افکار منفی ممکن نیست؛ بلکه باید به سطوح عمیقتر یعنی هیجانات، تجربیات کودکی و نیازهای روانی اساسی پرداخت. در واقع، در طرحواره درمانی جفری یانگ، تغییر پایدار زمانی رخ میدهد که فرد بتواند با بخشهای آسیبدیده درون خود ارتباط برقرار کند و یاد بگیرد نیازهایش را به شیوهای سالمتر برآورده سازد.
مفاهیم کلیدی در رویکرد طرحواره درمانی
۱. طرحوارههای ناسازگار اولیه
یانگ ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه را شناسایی کرده است که هر یک بازتاب نیازهای روانی برآوردهنشده دوران کودکیاند؛ از جمله رهاشدگی، بیاعتمادی، نقص و شرم، وابستگی، شکست، اطاعت، استحقاق، ایثار افراطی، معیارهای سختگیرانه و سایر الگوهایی که در تصمیمها، روابط و هیجانات روزمره نقش مهمی دارند.
۲. حالتهای طرحوارهای یا حالتهای درونی
در رویکرد طرحواره درمانی جفری یانگ، بخشهای مختلف شخصیت یا همان حالتهای درونی (Schema Modes) نقش مهمی دارند. این حالتها میتوانند کودک آسیبدیده، والد تنبیهگر، یا بزرگسال سالم باشند. هدف درمان آن است که فرد بتواند با پرورش «بزرگسال سالم» درون خود، کنترل هیجانات آسیبزا را به دست گیرد و با خود و دیگران رابطهای دلسوزانهتر برقرار کند.
۳. سبکهای مقابلهای
افراد برای کنار آمدن با درد ناشی از طرحوارهها، سه نوع سبک مقابلهای را به کار میبرند: تسلیم، اجتناب یا جبران افراطی. این سبکها در واقع سازوکارهایی هستند که در کوتاهمدت به کاهش اضطراب کمک میکنند، اما در بلندمدت باعث تداوم مشکلات روانی میشوند. در طرحواره درمانی، درمانگر به مراجع کمک میکند تا این سبکها را شناسایی و جایگزین کند.
رویکرد طرحواره درمانی در درمان اختلالات شخصیت
یکی از دستاوردهای مهم طرحواره درمانی جفری یانگ، کاربرد گسترده آن در درمان اختلالات شخصیت، بهویژه اختلال شخصیت مرزی، اجتنابی و وسواسیجبری است. در این اختلالات، الگوهای ناسازگار عمیق و پایدار در روابط، تفکر و هیجان وجود دارد که با درمانهای سنتی شناختی یا دارودرمانی به سختی تغییر میکنند. طرحواره درمانی با تمرکز بر هیجانات، رابطه درمانی ایمن و بازسازی تجارب درونی، به افراد کمک میکند تا احساس امنیت، ارزشمندی و خوددوستی را تجربه کنند.
ترکیب شناخت، هیجان و تجربه در رویکرد یانگ
آنچه طرحواره درمانی جفری یانگ را از سایر رویکردهای شناختی متمایز میکند، تأکید بر ادغام سه سطح اصلی درمان است: شناختی، هیجانی و تجربی. در جلسات درمان، از تکنیکهایی همچون گفتوگوی خیالی، بازسازی صحنههای دوران کودکی و ایفای نقش استفاده میشود تا فرد بتواند در سطحی عمیقتر با احساسات سرکوبشده مواجه شود. به این ترتیب، درمان تنها در سطح منطق باقی نمیماند بلکه به تغییرات عاطفی و رفتاری پایدار منجر میشود.
نقش درمانگر در طرحواره درمانی
درمانگر در این رویکرد صرفاً تحلیلگر یا مشاور نیست؛ بلکه نقشی شبیه به یک والد محدودکننده و حمایتگر را ایفا میکند. او ضمن ایجاد فضایی امن، به مراجع کمک میکند تا بخشهای آسیبدیده خود را بشناسد، برای آنها سوگواری کند و به تدریج روابط سالمتری با دیگران برقرار نماید. در واقع، رابطه درمانی به عنوان ابزار اصلی تغییر عمل میکند.
طرحواره درمانی جفری یانگ را میتوان یکی از جامعترین و اثربخشترین رویکردهای درمانی معاصر دانست که توانسته میان شناخت، هیجان، تجربه و رابطه درمانی پلی عمیق برقرار کند. این رویکرد نه تنها در درمان اختلالات شخصیت کاربرد گسترده دارد، بلکه برای افرادی که با تکرار الگوهای ناسالم در روابط و تصمیمگیریهای زندگی دست و پنجه نرم میکنند نیز راهگشا است. جفری یانگ با نگاهی انسانگرایانه و دلسوزانه، درمان را از صرف تغییر افکار فراتر برد و آن را به سفری درونی برای بازسازی خود اصیل تبدیل کرد — سفری از ریشههای درد به سوی رهایی، خودپذیری و رشد روانی.
بیشتر بخوانید:
- رویکردهای نوین مشاوره برای ارتقای سلامت روان
- آرون بک و انقلاب درمان شناختی رفتاری / از ذهن یک نوآور تا تحولی جهانی
انتهای مطلب