مصاحبه انگیزشی؛ گفت‌وگویی برای بیدار کردن انگیزه درونی انسان

مصاحبه انگیزشی چیست؟

مصاحبه انگیزشی (Motivational Interviewing) یک روش درمانی مبتنی بر شواهد علمی است که هدف آن افزایش انگیزه‌ی درونی برای تغییر رفتار است.
این رویکرد نخستین‌بار در دهه‌ی ۱۹۸۰ توسط ویلیام میلر (William Miller) و استیون رولنیک (Stephen Rollnick) معرفی شد و به‌سرعت به یکی از پایه‌های اصلی در درمان‌های روان‌شناختی، به‌ویژه در درمان اعتیاد، اضطراب، افسردگی، و مشکلات رفتاری نوجوانان تبدیل شد.

درمانگر در مصاحبه انگیزشی نه کسی است که به مراجع دستور دهد چه کار کند، و نه صرفاً شنونده‌ای بی‌طرف.
او در حقیقت راهنمایی همراه، همدل و آگاه است که با ایجاد فضایی ایمن و بدون قضاوت، به فرد کمک می‌کند دلیل و انگیزه‌ی واقعی تغییر را از درون خود بیابد.

چرا مصاحبه انگیزشی مؤثر است؟

زیرا بیشتر انسان‌ها در برابر تغییر مقاومت دارند. حتی وقتی می‌دانند باید سبک زندگی، عادت یا رابطه‌ای را تغییر دهند، ذهنشان پر از تردید است:
«آیا واقعاً می‌خواهم؟»، «می‌توانم؟»، «اگر شکست بخورم چه؟»
مصاحبه انگیزشی به‌جای مقابله با این مقاومت، آن را می‌پذیرد و با آن کار می‌کند.

درمانگر با گوش دادن فعال، پرسش‌های باز و بازتاب احساسات، به مراجع کمک می‌کند میان خواسته‌های درونی و رفتارهای بیرونی خود هماهنگی دوباره برقرار کند.

اصول بنیادین مصاحبه انگیزشی (روح MI)

۱. همکاری (Collaboration)

درمانگر و مراجع، دو شریک برابر در مسیر تغییر هستند.
به‌جای اینکه درمانگر نسخه بنویسد، با مراجع «طوفان فکری» می‌کند تا راه‌حل‌های ممکن را بررسی کنند.

🧩 مثال بالینی:
مراجع مردی ۳۵ ساله است که از مصرف الکل رنج می‌برد.
درمانگر به‌جای گفتن «باید مصرف را قطع کنی»، می‌پرسد:
«به نظرت چه چیزی در نوشیدن برایت مهم است و چه چیزی در ترک آن برایت ارزش دارد؟»
این سؤال همدلانه به او کمک می‌کند میان «لذت لحظه‌ای» و «آرزوهای بلندمدت» خود تعادل بیابد.

۲. برانگیختن (Evocation)

در مصاحبه انگیزشی، فرض بر این است که انگیزه برای تغییر در درون فرد وجود دارد، فقط باید کشف شود.
درمانگر با پرسش‌های هدفمند، آن انگیزه را از زیر لایه‌های شک، ترس یا شرم بیرون می‌آورد.

🧠 مثال بالینی:
زنی که سال‌ها از پرخوری احساسی رنج می‌برد، می‌گوید:
«نمی‌دانم چرا نمی‌توانم جلوی خودم را بگیرم.»
درمانگر با لحنی آرام می‌پرسد:
«چه زمانی احساس کردی غذا به تو آرامش می‌دهد؟»
با این پرسش، فرد به یاد تجربه‌های استرس‌زای گذشته می‌افتد و درمی‌یابد که مشکلش نه «ضعف اراده»، بلکه پاسخی ناخودآگاه به اضطراب است. این آگاهی، نقطه‌ی آغاز تغییر است.

۳. پذیرش (Acceptance)

درمانگر در مصاحبه انگیزشی، مراجع را همان‌گونه که هست می‌پذیرد — با همه‌ی تردیدها، اشتباه‌ها و ترس‌هایش.
هیچ اجبار، انتقاد یا مقایسه‌ای در کار نیست.
به‌جای «تو باید تغییر کنی»، درمانگر می‌گوید:
«می‌خواهم درک کنم چه چیزی برایت مهم است.»

💬 مثال بالینی:
مراجع نوجوانی که بارها ترک تحصیل کرده، می‌گوید:
«درس خواندن فایده‌ای ندارد، من برای موفق شدن ساخته نشده‌ام.»
درمانگر پاسخ می‌دهد:
«به نظر می‌رسد از تلاش زیاد خسته شده‌ای و ناامیدی زیادی حس می‌کنی.»
این جمله نه دستور است، نه نصیحت، بلکه بازتابی از درک و پذیرش واقعی احساس مراجع.

۴. شفقت (Compassion)

درمانگر با شفقت یعنی با تعهد به نفع مراجع و بدون قضاوت عمل می‌کند.
او در کنار فرد می‌ایستد، نه در برابرش.
درمانگر MI، رنج مراجع را درک می‌کند و با او «هم‌دردی فعال» دارد، نه صرفاً دلسوزی.

مهارت‌های کلیدی در مصاحبه انگیزشی (O.A.R.S)

O — پرسش‌های باز (Open-ended Questions)

پرسش‌های باز باعث می‌شوند مراجع خودش درباره‌ی موقعیتش فکر کند.
مانند:

• «چه چیزی باعث شد امروز تصمیم بگیری بیایی؟»

• «اگر تغییری نکنی، فکر می‌کنی چه اتفاقی می‌افتد؟»
  این نوع سؤال‌ها، به‌جای پاسخ‌های کوتاه، به کاوش درونی و خودآگاهی منجر می‌شوند.

A — تأییدها (Affirmations)

تأیید در مصاحبه انگیزشی یعنی دیدن نقاط قوت پنهان مراجع.
درمانگر تلاش‌ها، نیت‌ها و ارزش‌های او را بازگو می‌کند تا حس خودکارآمدی تقویت شود.

🌼 مثال بالینی:
مراجع افسرده‌ای که با بی‌انگیزگی روبه‌روست، می‌گوید:
«فقط اومدم چون دوستم گفت شاید کمک کنه، خودم باور ندارم.»
درمانگر پاسخ می‌دهد:
«با اینکه امید نداری، باز هم قدم اول رو برداشتی. این نشون می‌ده که در درونت هنوز میل به تغییر وجود داره.»

R — بازتاب (Reflections)

بازتاب یعنی بازگو کردن معنای نهفته‌ی سخن مراجع.
هدف آن کمک به خودآگاهی و کاهش مقاومت است.

🪞 مثال:
مراجع: «من همیشه شکست می‌خورم، فایده‌ای نداره.»
درمانگر: «به نظر می‌رسه احساس می‌کنی تلاشت بی‌نتیجه بوده، و این باعث شده امیدت کم بشه.»

S — خلاصه‌سازی (Summaries)

درمانگر گاهی بخش‌های مختلف گفت‌وگو را خلاصه می‌کند تا نشان دهد به‌دقت گوش داده است و درک درستی از موضوع دارد.
این کار همچنین به مراجع کمک می‌کند دید کلی‌تری از مسیر خود پیدا کند.

گفت‌وگوی تغییر در مصاحبه انگیزشی

هسته‌ی اصلی مصاحبه انگیزشی، گفت‌وگوی تغییر (Change Talk) است — لحظه‌ای که مراجع شروع می‌کند از دلایل، تمایلات و توانایی‌های خود برای تغییر صحبت کند.
درمانگر با گوش دادن همدلانه و بازتاب مثبت، این گفت‌وگو را تقویت می‌کند تا انگیزه‌ی درونی فرد به رفتار واقعی تبدیل شود.

🔁 برای نمونه:
مراجع: «می‌خواهم مصرف سیگار را کم کنم، ولی نمی‌دانم از کجا شروع کنم.»
درمانگر: «اینکه داری درباره‌ی کم کردنش فکر می‌کنی نشون می‌ده که بخشی از وجودت به سلامتی اهمیت می‌ده. چه چیزی باعث شد به این فکر برسی؟»
اینجا، گفت‌وگوی تغییر آغاز شده است.

کاربردهای مصاحبه انگیزشی

مصاحبه انگیزشی امروزه در طیف وسیعی از زمینه‌ها استفاده می‌شود:

• درمان اعتیاد (الکل، مواد، سیگار)

• اختلالات خوردن

• کاهش وزن و ارتقای سلامت جسمی

• درمان اضطراب و افسردگی

• مشاوره شغلی یا تحصیلی

• آموزش والدین و روان‌درمانی نوجوانان

در تمام این حوزه‌ها، اصل مشترک، تقویت انگیزه‌ی درونی و کاهش مقاومت در برابر تغییر است.

مصاحبه انگیزشی روشی انسانی، علمی و کاربردی است که به‌جای تحمیل تغییر، آن را از درون فرد شکوفا می‌کند.
درمانگر با مهارت‌های OARS و اصول چهارگانه‌ی MI، فضایی می‌سازد که در آن مراجع احساس ارزشمندی، درک و اختیار دارد.
نتیجه؟ تغییر نه از سر اجبار، بلکه از سر آگاهی، میل و مسئولیت شخصی اتفاق می‌افتد.

منابع:

• Miller WR, Rollnick S. (2009). Ten things that motivational interviewing is not. Behav Cogn Psychother.

• Miller WR, Moyers TB. (2017). Motivational Interviewing and the Clinical Science of Carl Rogers. J. Consult Clin Psychol.

• Sheftel, A. (2013). YTP and the Motivational Interviewing Approach. University of Oregon.