روانشناسی همیشه در جستجوی راهی تازه برای ارتباط مؤثر با انسانها بوده است. اما چه کسی باور میکرد که روزی همان جلسات مشهوری که در اتاق درمان فروید آغاز شد، بهجای صندلیهای وین و ویزیتهای حضوری، روی صفحه گوشیهای موبایل و لپتاپها جریان پیدا کند؟
دنیای امروز نشان داده که هیچ چیز ثابت نمیماند و حتی رواندرمانی هم به فضای دیجیتال کوچ کرده است. این تغییر بزرگ، پرسشی اساسی را پیش روی ما میگذارد: روانشناسی آنلاین چیست و چگونه توانسته از دل تاریخ پرماجرای این علم، به یکی از مهمترین شیوههای درمانی روز بدل شود؟
برای پاسخ به این پرسش باید به بیش از یک قرن پیش برگردیم، به وینِ آغاز قرن بیستم، جایی که زیگموند فروید با نظریات انقلابیاش در باب ناخودآگاه، رویاها و شیوههای روانکاوی، بنیان روانشناسی مدرن را بنا نهاد. فروید تنها به جلسات چهره به چهره اکتفا نمیکرد؛ او در حجم عظیمی از نامهها و مکاتباتش با بیماران و همکاران، سعی میکرد ایدهها و روشهای درمانی خود را گسترش دهد.
این نامهها نشان میدهند که حتی در همان دوران ابتدایی، روانشناسی علاقهمند به یافتن راههایی برای ارتباط غیرحضوری و انتقال فکر و درمان بود. فروید بارها اشاره کرده بود که فرآیند روانکاوی بیش از آنکه به حضور فیزیکی وابسته باشد، بر مبنای کلمات، اعتماد و استمرار شکل میگیرد.
از نامههای فروید تا روانشناسی آنلاین امروز
اگر نامههای فروید را نقطه آغاز بدانیم، باید گفت روانشناسی از همان ابتدا با ایده «درمان از راه دور» بیگانه نبوده است. در دهههای بعد، بسیاری از روانشناسان از تلفن برای مشاوره استفاده کردند. سپس ایمیل و پیامهای اینترنتی به میدان آمدند. اما نقطه عطف اصلی، ظهور اینترنت پرسرعت و فناوریهای ویدئوکنفرانس بود که امکان روانشناسی آنلاین را بهطور گسترده فراهم کرد. در این مرحله، دیگر تنها یک مکاتبه ساده در میان نبود؛ بلکه روانشناسان میتوانستند جلسات زنده، تصویری و حتی گروهی برگزار کنند، بیآنکه محدود به مکان یا فاصله باشند.
بیشتر بخوانید:
تحقیقات متعدد در مجلات علمی بینالمللی نشان دادند که روانشناسی آنلاین در درمان بسیاری از اختلالات از جمله افسردگی، اضطراب، وسواس و مشکلات زناشویی میتواند نتایج قابل مقایسه با جلسات حضوری به دست دهد. همین یافتهها سبب شدند که دانشگاهها و انجمنهای روانشناسی، بهویژه در آمریکا و اروپا، چارچوبهای حرفهای برای مشاوره اینترنتی تدوین کنند. همهگیری کرونا نیز این روند را شتاب بیسابقهای بخشید؛ زیرا میلیونها نفر در سراسر جهان به دلیل محدودیتهای قرنطینه، برای نخستین بار طعم درمان آنلاین را چشیدند و بسیاری دریافتند که این روش نهتنها کارآمد است، بلکه گاه راحتتر و قابلاعتمادتر از جلسات حضوری به نظر میرسد.
البته روانشناسی آنلاین تنها مجموعهای از مزایا نیست. بحث محرمانگی و امنیت اطلاعات، همچنان از مهمترین دغدغههای این حوزه است. روانشناسان باید اطمینان حاصل کنند که دادههای شخصی و مکالمات مراجعان در محیطی امن نگهداری میشود. از سوی دیگر، منتقدان معتقدند که بخشی از قدرت درمانی در جلسات حضوری ناشی از زبان بدن، تماس چشمی و فضای اتاق درمان است؛ عناصری که در بستر آنلاین گاه کمرنگ میشوند. با وجود این، تجربه بسیاری از مراجعان نشان میدهد که امکان دسترسی آسان، صرفهجویی در وقت و هزینه، و امکان انتخاب روانشناس از هر نقطه دنیا، آنقدر ارزشمند است که این چالشها در برابرش کمرنگ جلوه میکنند.
سیر تحول درمان غیرحضوری از تلفن تا اینترنت
اگر به سیر تاریخی نگاه کنیم، میبینیم که روانشناسی از نامههای دستنوشته فروید آغاز شد، با تلفن و ایمیل ادامه یافت، و امروز در قالب پلتفرمهای پیشرفته به اوج خود رسیده است. این مسیر نشان میدهد که روانشناسی همواره خود را با ابزارهای زمانه سازگار کرده تا بتواند مأموریت اصلیاش را انجام دهد: کمک به انسانها برای درک بهتر خود و حل مشکلات روانی. بنابراین پاسخ به پرسش «روانشناسی آنلاین چیست؟» تنها در تعریف یک خدمت خلاصه نمیشود؛ بلکه باید آن را بخشی از تاریخ پویای روانشناسی دانست که همواره به دنبال راههای نوین برای رساندن پیام درمان بوده است.
جمعبندی
سفر روانشناسی از نامههای فروید تا امروز نشان میدهد که این علم همیشه در پی یافتن راههای تازه برای برقراری ارتباط و ارائه درمان بوده است. روانشناسی آنلاین در حقیقت ادامه همان مسیر تاریخی است؛ مسیری که از مکاتبات ساده آغاز شد و امروز به جلسات زنده و دیجیتال رسیده است. این روش، با وجود چالشهایی همچون حفظ محرمانگی دادهها یا نبود تماس حضوری، توانسته میلیونها نفر را در سراسر جهان به خدمات روانشناختی دسترسی دهد و کیفیت زندگی آنها را ارتقا بخشد.
آینده روانشناسی آنلاین، بیش از هر چیز به پیشرفت فناوری، پذیرش اجتماعی و انعطاف روانشناسان بستگی دارد، اما آنچه روشن است این است که این شیوه درمانی دیگر بخشی جدانشدنی از نظام سلامت روان در جهان امروز به شمار میرود.
به نظر شما، روانشناسی آنلاین میتونه جایگزین کامل جلسات حضوری بشه یا فقط باید بهعنوان یک روش مکمل باقی بمونه؟
تجربهای از استفاده از خدمات روانشناسی آنلاین داشتهاید؟ چه نکاتی در این نوع مشاوره برایتان مفید یا چالشبرانگیز بوده است؟