اسکیزوفرنی چیست؟ وقتی مغز واقعیت را متفاوت پردازش می‌کند

اسکیزوفرنی چیست؟ پاسخی که در ذهن عموم نقش بسته، اغلب تصویری مخدوش و ترسناک است؛ بیماری‌ای مرموز و علاج‌ناپذیر. اما حقیقت علمی چیز دیگری می‌گوید.

موسسه روانشناسی طرح زندگی | اسکیزوفرنی؛ نامی آشنا در ادبیات عامه، اما ناشناخته‌ترین در قلمرو سلامت روان. فراتر از کلیشه‌های ترسناک فیلم‌ها، این اختلال یک چالش عصبی-زیستی پیچیده است که در آن مغز، در تفسیر و فیلتر واقعیت دچار خطای سیستماتیک می‌شود. اما نقطه مهم اینجاست: اسکیزوفرنی یک حکم زندگی در تاریکی نیست.

درک مدرن پزشکی، آن را یک بیماری قابل مدیریت می‌داند که با ترکیب داروهای هدفمند، روان‌درمانی‌های پیشرفته و حمایت اجتماعی، فرد می‌تواند مسیر خود را به سوی بهبودی عملکرد و زندگی معنادار بازسازی کند. در این مطلب، با کنار زدن پرده‌های جهل و ترس، به قلب این اختلال می‌رویم تا بفهمیم واقعاً اسکیزوفرنی چیست، مغز در این شرایط چگونه عمل می‌کند و مهم‌تر از همه، نقشه راه تشخیص، درمان و زندگی همراه با آن چگونه است.

اسکیزوفرنی چیست؟ 

تصور کنید در یک روز کاملاً عادی، در حالی که با خانوادهتان سر میز شام نشسته اید، ناگهان صدای زمزمه ای را میشنوید که نظرتان را در مورد غذا با تحقیر اعلام میکند. شما به اطراف نگاه میکنید، اما میبینید هیچکس لب به سخن نگشوده است. یا فرض کنید باوری عمیق و غیرقابل انکار در وجود شما ریشه دوانده که همسایهتان از طریق دوربین های مخفی در حال کنترل افکار شماست. حالا، سعی کنید در این شرایط تمرکز کنید، به کارتان برسید، یا حتی یک مکالمه ساده را پیش ببرید.

این، بخشی از دنیای پیچیده و اغلب غیرقابل درک برای اطرافیان، در تجربه فردی مبتلا به اسکیزوفرنی است. اما نخستین و مهمترین نکتهای که باید از همین ابتدا روشن شود این است: اسکیزوفرنی هیچ ارتباطی با آنچه در فیلم ها به عنوان «جنون» یا «شخصیت چندگانه» نشان داده میشود، ندارد.

این بیماری، یک اختلال مغزی واقعی و جدی است، نه یک انتخاب یا ضعف اخلاقی. درک این اصل، اولین قدم برای شکستن دیوارهای کلیشه های ترسناک و نادرستی است که دور این بیماری کشیده شدهاند. در ادامه این مطلب، با هم سفری خواهیم داشت به درون این پیچیده ترین عضو بدن، مغز، تا بفهمیم اسکیزوفرنی چیست، چه نشانه هایی دارد، و مهمتر از همه، چگونه میتوان آن را مدیریت کرد و به فرد مبتلا و خانوادهاش کمک نمود تا بار سنگین آن را سبکتر کنند.

تعریف اسکیزوفرنی به زبان ساده

اساساً، اسکیزوفرنی یک اختلال در تنظیم و پردازش اطلاعات در مغز است. مغز ما مانند یک سوپرمارکت شلوغ و پرکار است که محرکهای حسی، افکار و احساسات مدام در آن وارد و خارج میشوند. سیستم های مختلف مغز مسئول دسته بندی، اولویتبندی و تفسیر این اطلاعات هستند تا ما برداشتی منسجم و منطقی از واقعیت اطراف خود داشته باشیم.

در اسکیزوفرنی، به نظر میرسد برخی از این سیستم های پردازشی دچار اختلال میشوند. میتوان اینطور تصور کرد که “فیلترهای” مغز برای جداکردن اطلاعات مهم از نا ­مهم، یا “نرم افزار” تفسیر واقعیت، دچار خطا میشود. در نتیجه، مغز ممکن است اطلاعاتی را پردازش کند که وجود خارجی ندارند (مانند شنیدن صداها) یا ارتباطات معناداری بین رویدادهای بی ­ربط ایجاد کند (مانند باور به اینکه یک برنامه تلویزیونی مستقیماً در حال ارسال پیام به فرد است). این وضعیت مانند آن است که در همان سوپرمارکت، صدای بلندگوها با موسیقی تلویزیون ها و گفتوگوی مردم در هم آمیزد و تشخیص یک صدای خاص غیرممکن شود.

پس به بیان ساده تر، اسکیزوفرنی یک بیماری مغز-محور است که بر تفکر، احساسات و ادراک فرد تأثیر میگذارد و باعث میشود مرز بین آنچه واقعی است و آنچه ساخته ذهن است، کدر و مبهم شود. درک این نکته که مشکل از ساختار و عملکرد مغز نشأت میگیرد ،دقیقاً مانند بیماری صرع یا ام اس ، کلید اصلی برخوردی علمی و توأم با دلسوزی، به جای قضاوت و ترس است.

نشانه‌ها و علائم؛ زبان سردرگم مغز

تشخیص اسکیزوفرنی از روی یک علامت واحد ممکن نیست، بلکه مانند حل یک پازل پیچیده است که قطعات آن، نشانه‌های مختلفی هستند که با هم ظاهر می‌شوند. این نشانه‌ها معمولاً به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند تا درک آنها ساده‌تر شود. در نظر داشته باشید که شدت و ترکیب این علائم در افراد مختلف، متفاوت است.

۱. علائم “مثبت” (افزوده‌های ناخواسته):
این دسته به تجربیاتی اشاره دارد که به واقعیت فرد اضافه می‌شوند و افراد سالم معمولاً آنها را ندارند. رایج‌ترین این موارد توهم و هذیان است.

• توهم: دریافت حسی بدون وجود محرک واقعی. شایع‌ترین نوع آن، توهم شنوایی است، مانند شنیدن صداهایی که در مورد فرد نظر می‌دهند، دستور می‌دهند یا با همدیگر درباره او صحبت می‌کنند.

• هذیان: باورهای ثابت و غلطی که حتی با وجود شواهد متقابل آشکار، تغییر نمی‌کنند. مثلاً فرد ممکن است باور داشته باشد که نیروهای خاصی در حال کنترل افکار یا برنامه‌ریزی برای آسیب رساندن به او هستند، یا اینکه قدرت‌های خارق‌العاده و مأموریت ویژه‌ای دارد.

۲. علائم “منفی” (کاسته‌های محسوس):
این موارد، جنبه‌هایی از وجود فرد هستند که کم یا از بین رفته‌اند. این علائم اغلب دیرتر تشخیص داده می‌شوند و ممکن است با تنبلی یا افسردگی اشتباه گرفته شوند، در حالی که نشانه مستقیمی از بیماری هستند.

• کاهش بیان هیجان: چهره فرد ممکن است کم‌تحرک به نظر برسد، تماس چشمی کم شود و لحن صحبت یکنواخت باشد.

• کم‌انگیزگی و بی‌ارادگی: کاهش شدید انرژی و علاقه برای شروع یا ادامه فعالیت‌ها، حتی کارهای ساده روزمره.

• کناره‌گیری اجتماعی: میل شدید به تنهایی و قطع ارتباط با دوستان و خانواده.

• کاهش گفتار: پاسخ‌های بسیار کوتاه، صحبت با جملات خلاصه شده و گاهی سکوت.

۳. علائم “شناختی” (مشکل در پردازش اطلاعات):
این دسته به مشکل در تفکر شفاف و عملکردهای ذهنی مربوط می‌شود.

• مشکل در تمرکز: مثلاً فرد نمی‌تواند روی یک مقاله یا گفت‌وگوی تلویزیونی تمرکز کند.

• مشکل در حافظه فعال: فراموش کردن چیزهایی که چند لحظه قبل گفته شد یا قرار بود انجام شود.

• مشکل در سازمان‌دهی افکار و تصمیم‌گیری: تفکر آشفته و پراکنده که ممکن است در گفتار نامنسجم خود را نشان دهد.

این مجموعه نشانه‌ها، دنیای درونی فرد را دگرگون می‌کند و انجام یک زندگی معمولی را به چالشی بزرگ تبدیل می‌نماید. درک این نشانه‌ها نه برای تشخیص خودسرانه، بلکه برای شناخت و همدلی بیشتر ضروری است.